Jesteś tutaj

Lipna

Lipna (łuż. Leippa, niem. Leippe)

 

Wieś położona jest w południowej części Gminy Przewóz, przy drodze wojewódzkiej nr 350 (Łęknica – Bolesławiec). Liczy obecnie 494 (2013 r.) mieszkańców i obejmuje obszar 3230 ha. Wieś otoczona jest polami uprawnymi, za którymi rozciągają się bory sosnowe. Od strony południowej i zachodniej, w niedużej odległości od wsi, płynie rzeczka Świerczynka, która w pobliżu dawnej składnicy drewna i stacji kolejowej łączy swe wody z Młynnicą.

   

 

Lipna należy do starych górnołużyckich wsi o słowiańskim rodowodzie. Jej łużycka nazwa oznacza drzewo lipę. Nazwy Lipa mieszkańcy używają do dnia dzisiejszego. Na przestrzeni lat jej nazwa zmieniała się jednak wiele razy: Leippe (1417r.), Leipa (1510r.), Leippe (1511r.), Leippa, Leippe (1521r.), Leippa (1642r.), Leipau (1753r.), Leipe (1785r.) [1]. W XIX i na początku XX wieku wieś nazywano Leippa. W 1936 r. hitlerowcy zmienili łużycką nazwę na niemiecką Selingersruh (od nazwiska ówczesnego właściciela majątku Selingera Ruh, który był nazistą).

 

Wieś już w średniowieczu należała do dość zamożnych i ludnych miejscowości. Podczas walk z husytami wieś udzieliła znacznej pomocy wystawiając 26 ludzi i wóz z bronią. Wzmianka o tym fakcie znajduje się w zgorzeleckim rejestrze z 1427 r. [1]. Jednakże 200 lat później, w czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648), wieś doznała znacznych zniszczeń. Po okolicy grasowały też bandy rabusiów. 15 października 1642 r. opryszkowie zabili we wsi Albrechta von Haugwitza (syna właściciela Lipnej), gdy ten bronił swego bydła przed uprowadzeniem [1]. Pod koniec wojny we wsi pozostało tylko 8 gospodarstw kmiecych (spośród 17) oraz kowal, garncarz i krawiec. Wiele cierpień mieszkańcom Lipnej przyniosły także wojny napoleońskie. Podczas kontrofensywy rosyjskiej w 1813 r. wieś splądrowali kozacy. Dotkliwie pobili proboszcza i ograbili ówczesnych właścicieli wsi – von Jagemannów [1]. Kolejne lata nie były już tak ciężkie i przyniosły Lipnej rozwój.

 

Z 1819 r. pochodzi najstarsza wzmianka o funkcjonującej w Lipnej hucie szkła. Od co najmniej 1839 r. zakład ten należał do firmy „G.Schaller&Son”. Huta posiadała dwa piece do wytopu masy szklanej i produkowała szkło płaskie (kolorowe i białe), medyczne i butelkowe. Najwięcej pracowników rekrutowało się spośród mieszkańców wsi. W latach 70-tych XIX w. zakład został zamknięty[1].

W 1840 r. Lipna wymieniana jest wśród wsi znanych z wyrobu cegły. Cegielnia w Lipnej (położona na wschód od wsi, w kierunku Gozdnicy) pracowała od co najmniej połowy XVIII w. W latach 1822-1823 na przebudowę kościoła ewangelickiego w Przewozie zakupiono tu 10 tys. cegieł [1].

W 1841 r. firma „G.Schaller&Son” wybudowała w Lipnej fajansiarnię. Wyroby fabryki musiały być wyjątkowo piękne, gdyż na odbywającej się w 1844 r. w Berlinie pierwszej Ogólnoniemieckiej Wystawie Rzemiosła (brało w niej udział ponad 3 tys. wystawców) manufaktura Schallerów otrzymała medal. Zdarzenie to spowodowało prawdopodobnie, że w roku następnym Schallerowie zaczęli rozbudowę fabryki. O działającej we wsi fajansiarni wspominają źródła jeszcze w 1860 r. [1].

Huty szkła i zakłady ceramiczne w Lipnej opalane były torfem wydobywanym z okolicznych torfowisk. Z rozległego torfowiska niedaleko Jamna, obecnie stanowiącego rezerwat przyrody „Żurawie Bagno”, w latach 40-tych XIX w. uzyskiwano kilka milionów cegiełek torfu rocznie [1].

W połowie XIX w. wieś miała charakter osady targowej. W ciągu roku odbywały się tu dwa jarmarki. Działały tu także: tartak (którego właścicielem przed II wojną światową był O. Müller), piec do wypalania dziegciu, cegielnia, browar i 3 karczmy. Jedną z karczm zbudowano w 1842 r. Posiadała ona wielką salę taneczną, 12 izb oraz sklep [1].

W 1908 r. wybudowano linię kolejową, która dała połączenie Lipnej z Przewozem i Horką.

 

W 1890 r. właściciele Lipnej sprzedali miastu Zgorzelec prawie 1100 ha lasu, który przyłączony został do Nadleśnictwa Ruszów jako leśnictwo „Lipna”. W leśnictwie tym, jeszcze po I wojnie światowej 13 chłopów z Lipnej miało przywilej pozyskiwania każdego roku 13 sążni karpiny i 30 kop chrustu. Przywileje te nie były chyba zbyt uciążliwe dla władz zgorzeleckich skoro przetrwały tak długo. Na innych bowiem terenach proces likwidacji służebności leśnych został zapoczątkowany dużo wcześniej. Były one albo mocno ograniczane, albo całkowicie likwidowane [1].

W 1930 r. leśnictwo Leippa (a po 1937 r. Selingersruh) wchodziło w skład Nadleśnictwa Polana (Brand). W lipnej mieszkał także leśniczy leśnictwa Gelblach Ost (część Nadleśnictwa Polana), którego leśniczówka leżała w leśnictwie Leippa [1].

 

Pierwszą szkołę w Lipnej założono już przed 1760 rokiem [1]. Nie wiadomo, w którym budynku się mieściła i czy ten budynek przetrwał do dziś (raczej nie). Nie wiemy też jak długo ta szkoła funkcjonowała i czy mieściła się może w innych budynkach. Do dzisiejszego dnia stoi budynek kolejnej szkoły wybudowany w 1912 r. Mieści się w nim, tak jak przed 100 laty, szkoła podstawowa.

 

Pomimo znacznej wielkości i zamożności wsi, Lipna przez kilkaset lat swego istnienia nie posiadała własnego kościoła. Do 1668 r. mieszkańcy należeli do parafii w Przewozie. Kiedy w wyniku kontrreformacji w księstwie żagańskim kościół w Przewozie przejęli katolicy, mieszkańcy Lipnej będąc protestantami zaczęli uczęszczać do kościoła w Podrosche na drugim brzegu Nysy. Dopiero w latach 1807-1808 wybudowano, według projektu miejscowego dziedzica Jana Fryderyka von Eicke, świątynię stojącą do dnia dzisiejszego. Budowlę wzniesiono na planie prostokąta z dwoma bocznymi ramionami i wieżą zwieńczoną hełmem z latarnią od strony zachodniej [1]. Oś kościoła przebiega w kierunku wschód-zachód. Razem z kościołem wybudowano także nieopodal budynek, w którym mieściła się plebania.

  

 

  

W południowo-zachodniej części wsi usytuowany jest barokowy pałac wzniesiony przypuszczalnie na początku XVIII w. Na przełomie zaś XVIII i XIX w. pałac został przebudowany w stylu klasycystycznym. Kolejne przeobrażenie pałacu miało miejsce w latach 90-tych XIX w., kiedy wznoszono nowe zabudowania gospodarcze. Na południe od rezydencji rozciąga się park krajobrazowy, a po stronie północnej zabudowania gospodarcze skupione po trzech stronach prostokątnego dziedzińca [2]. Na dziedziniec prowadziła duża brama z dwiema furtami, usytuowana pomiędzy dwoma budynkami gospodarczymi. Brama przetrwała do lat 80-tych XX w., kiedy to postanowiono ją zamurować i wybudować przy niej mały magazyn.

Pałac o cechach stylowych baroku i klasycyzmu, założony jest na planie litery L. Północne skrzydło zaplanowane jako jednotraktowe, natomiast południowe – półtoratraktowe, przy czym pół traktu zajmuje korytarz mieszczący się po północnej stronie. Oba skrzydła są dwukondygnacyjne, podpiwniczone, nakryte dachami trzyspadowymi. Wszystkie elewacje tynkowane. W poziomie artykułowane są wysokim boniowanym cokołem oraz gzymsami: profilowanym międzykondygnacyjnym, węższym podokiennym i profilowanym koronującym, w pionie zaś: pilastrami żłobkowanymi i gładkimi z toskańskimi kapitelami. Prostokątne otwory okienne ujęte są w profilowane opaski, zwieńczone prostym naczółkiem oraz podokiennikami – w drugiej kondygnacji przyjmującymi formę prostokątnych płycin. Najbardziej dekoracyjnie została opracowana elewacja ogrodowa, tj. południowa. Zakomponowana jest symetrycznie, jako dziewięcioosiowa, z częścią środkową zaakcentowaną trzyosiowym ryzalitem. W przyziemiu ryzalitu umieszczony został portyk wsparty na czterech toskańskich kolumnach, poprzedzony jednobiegowymi schodami. Ryzalit zamknięty jest dwuosiowym szczytem ze spływami wolutowymi, zwieńczonym trzema palmetami [2].

Od pierwszych lat powojennych w pałacu znajdowała się siedziba państwowego gospodarstwa rolnego. Piętro budynku zajęto na mieszkania, na parterze zaś umieszczono biura. W latach 60-tych i 70-tych XX w. parter budynku zajmowało przedszkole i klubo-kawiarnia. Żaden z mieszkańców Lipnej nie pamięta, by w pałacu była szkoła (informację taką podaje Konserwator Zabytków w Zielonej Górze, pomyliwszy prawdopodobnie szkołę z przedszkolem) i Ośrodek Pomocy Społecznej, choć wzmiankę o tym spotkać można w kilku publikacjach.

 

Przez wieki historii zmieniali się właściciele Lipnej. W XIII w. wieś należała do dóbr przewoskich, by następnie zostać włączoną do dominium żarskiego. W 1413 r. wieś weszła w skład księstwa żagańskiego i należała do niego aż do drugiej połowy XVIII w. (własność księcia Piotra Birona) [2]. W XV i na początku XVI w. Lipna była w rękach rodu von Haugwitz i von Kottwitz. W latach 1517-1521 wieś należała do rady miejskiej Zgorzelca, by ponownie wrócić do rodu Haugwitzów, którzy sprzedali ją w 1585 r. Adamowi von Raussendorf. W roku 1606 nabywcą wsi staje się Melchior von Rechenberg. W owej umowie kupna zostają wymienione między innymi gospodarstwo bartne oraz sidła na sarny i zające. W 1612 r. wieś ponownie wraca do rodziny von Haugwitz, której przedstawiciele, pod koniec wojny trzydziestoletniej, ponownie sprzedają majątek, tym razem Janowi Krzysztofowi von Luttitz. Wśród późniejszych właścicieli Lipnej wymienia się takie nazwiska jak: Callenberg, Schwanitz, Kiesenwetter [1]. W XIX wieku majątek nabyła rodzina Schallerów, a w 1865 r. w posiadanie wsi wszedł fabrykant sukna Schieblich. Początek XX wieku przynosi kolejną zmianę właścicieli – tym razem są to Selinger Ruh i Stelzmann. Po wojnie pałac i jego przynależności stały się własnością państwa, a w 1996 r. posiadłość przeszła w ręce prywatne.

 

 

Materiały źródłowe:

  1. Waldemar Bena, Dzieje Puszczy Zgorzelecko-Osiecznickiej, Zgorzelec 2012

  2. Strona internetowa Lubuskiego Konserwatora Zabytków w Zielonej Górze

 

 

Theme by Danetsoft and Danang Probo Sayekti inspired by Maksimer