Jesteś tutaj

Sanice

Sanice (niem. Sänitz)

 

Miejscowość leżąca w południowej części Gminy Przewóz nad Nysą Łużycką zajmuje obszar ok. 420 ha i liczy 241 mieszkańców (2013 r.). Należy do wsi średniej wielkości w Gminie Przewóz.

Sanice są starą wsią na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, przez wiele wieków związaną z margrabstwem górnołużyckim. Wieś bardzo długo zachowała swój pierwotny serbołużycki charakter. Słowiańska mowa rozbrzmiewała tutaj do końca XVII stulecia. W średniowiecznych i późniejszych źródłach nazwę miejscowości zapisywano w rozmaity sposób: Zene (1395), Senicz (1417, 1421), Zcur Zeniz (1420), Czur Senicz (1421), Zenecz (1424) Sehnitz (1499), Zur Zenytz (1505), Czur Zenitcz (1508), Shenitz (1510), Sehnitz (1518), Seheniz (1520), Saebniz (1753), Säniz (1785). Krótko po II wojnie światowej funkcjonowała nazwa Sanica.

Źródła zgorzeleckiej rady miejskiej podają, że w 1419 r. dla ochrony wsi przed bandami opryszków mieszczanie musieli wysłać do Sanic swoich łuczników, czy też kuszników. Pomocy tutejszym mieszkańcom udzielili wówczas także książęta piastowscy z Żagania. W 1431 r. sanicki dwór opanowali husyci, którzy zostali jednakże pobici przez wojska zgorzeleckie. Dowódca husycki nazwiskiem Kalupa wraz z 20 towarzyszami dostał się do niewoli i trafił do zgorzeleckiej wieży. W XV i XVI w. w Sanicach często znajdowali schronienie rozmaici raubritterzy i ludzie wyjęci spod prawa. Niecnym procederem rozbójniczym trudnili się także mieszkańcy wsi. U schyłku XV w. o kradzieże i rozboje zostali posądzeni: sanicki mistrz kuźniczy Krzysztof Specht oraz niejaki Schilling, miejscowy węglarz.

Na skraju Puszczy Osiecznickiej pomiędzy Zebrzydową a Brzeźnikiem, 7 maja 1510 r. szajka rycerzy-rabusiów, której przewodził pochodzący z Harzu Henryk Kragen, zaczaiła się na wozy z rzeczami należącymi do króla polskiego Zygmunta Jagiellończyka jadące z Norymbergii do Krakowa. Łuby były wyjątkowo bogate. W ręce raubritterów wpadły złote i srebrne naczynia do picia, perły, srebrne sztaby, kosztowne tkaniny (czerwony atłas, żółty adamaszek i jedwab). A wszystko warte 13 tysięcy guldenów. Za taką sumę można było kupić kilka ładnych wiosek. Rabusie po dokonaniu napadu udali się do Sanic będących własnością Krzysztofa von Kottwitza. Tam, ugoszczeni przez żonę Krzysztofa jadłem i napojem, podzielili się zdobyczą, po czym każdy z napastników ruszył w swoją drogę. W dwa miesiące później oddział knechtów wysłany przez oburzonych mieszczan zgorzeleckich zaaresztował w Sanicach Krzysztofa von Kottwitza. W tym samym czasie pojmano także jego brata Kacpra, który udzielał schronienia Kragenowi. Z udzielającymi schronienia złoczyńcom Kottwitzami szybko się rozprawiono. 12 lipca 1510 r. kat zgorzelecki ściął im głowy.

W okresie wojny trzydziestoletniej Sanice ucierpiały z powodu rabunków i gwałtów wojsk szwedzkich, cesarskich i saskich. W 1641 r. podczas „odwiedzin” jednego z oddziałów śmiertelnie raniony został właściciel wsi Kacper von Nostitz. W 1645 r. swoich dotychczasowych właścicieli miały tylko 3 gospodarstwa kmiece, 4 zagrodnicze i 2 chałupnicze. Aż 7 gospodarstw zagrodniczych było zniszczonych i bez posiadaczy. Dwa gospodarstwa kmiece przejęli Elza i Krzysztof von Nostitzowie, krewni dziedziczki. 17 września 1813 r. Sanice zostały splądrowane przez oddział 70 kozaków. Z mieszkańcami wsi źle obchodzili się także „swoi”, czyli żołnierze sascy.

Miejscowość w swej wielowiekowej historii była własnością wielu rodów szlacheckich. Do 1417 r. Sanice dzierżyli Haugwitzowie. W 1417 r. wieś nabył Mikołaj von Kottwitz, założyciel miejscowej linii Kottwitzów. Syn Mikołaja Henryk von Kottwitz, który otrzymał wieś w lenno w 1424 r., był starostą zgorzeleckim i wsławił się podczas walk z husytami. W grudniu 1433 r. pod wodzą właściciela Sanic wojska górnołużyckie rozbiły husytów w pobliżu Hirschwelde (na północny zachód od Bogatyni). Sam Kottwitz został w tej bitwie poważnie raniony. Był to człowiek tak majętny, że pieniądze pożyczali od niego nawet mieszczanie zgorzeleccy. Spośród kilku wsi należących do Henryka można wymienić np. Łagów koło Zgorzelca. Ostatni męski przedstawiciel rodu Kottwitzów z linii sanickiej, Krzysztof, został ścięty przez mieszczan zgorzeleckich w 1510 r. (mimo sprzeciwów szlachty łużyckiej i czeskiej) za udzielenie pomocy rycerzom-rabusiom (o czym była mowa wcześniej). Matka i wdowa po Krzysztofie otrzymały od króla Czech Władysława Jagiellończyka prawo sprzedania dóbr sanickich. W 1517 r. Sanice nabyła za 4 tysiące kop groszy miśnieńskich rada miejska Zgorzelca. W 1521 r. nowymi właścicielami wsi stają się bracia von Haugwitz z linii siekierczyńsko-wysockiej. W późniejszych latach nastąpił podział wsi na dwa majątki rycerskie: Sanice Dolne i Sanice Górne. W drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII w. należały one do Nostitzów, Planitzów i po raz trzeci do Haugwitzów. W latach 1655-1656 obydwie części Sanic dołączył do swych dóbr Kurt Reinicke, baron von Callenberg pochodzący z Hesji były oficer Albrechta Wallensteina, jeden z najwybitniejszych wójtów krajowych na Górnych Łużycach. W XVIII i XIX w. często zmieniali się właściciele wsi, spośród których można wymienić von Auritzów, von Herzbergów, von Schliebenów, von Salzów i von Gersdorfów. Po 1838 r. miejscowymi dziedzicami byli także plebejusze.

  

Już w 1370 r. (według niektórych źródeł dopiero w 1421 r.) wymienia się w Sanicach niewielki kościółek. W latach 1421-1520 odprawiał tutaj nabożeństwa proboszcz z oddalonego o kilka kilometrów Rózborka (Rothenburga) leżącego na lewym brzegu Nysy Łużyckiej. W 1525 r. mieszkańcy wsi porzucili katolicyzm i przeszli na luteranizm. W 1740 r. wzniesiono we wsi szachulcowy kościół z wieżą. Kościół podlegał proboszczowi w Rózborku do 1772 r., kiedy to w Sanicach erygowano parafię. Współcześnie wieś pozbawiona jest świątyni i mieszkańcy Sanic uczęszczają na nabożeństwa do kościoła w Sobolicach (sanicki kościół został zniszczony podczas działań wojennych w 1945 r.). Przedwojenni autorzy różnie podają datę powstania pierwszej szkoły wiejskiej. Mischke wymienia rok 1386, Pohl – 1560. Około roku 1860 Sanice liczyły 500 mieszkańców.

Podobnie jak w wielu wsiach puszczańskich w Sanicach od średniowiecza zajmowano się produkcją żelaza. Miejscowego mistrza kuźniczego, niestety nieznanego z nazwiska, wymienia się po raz pierwszy w dokumencie z 1395 r. W pierwszej połowie XVI w. wzmiankuje się tutaj nawet dwie kuźnice żelaza. Obydwie miały powstać czy też zostać zmodernizowane przez mieszczan zgorzeleckich – właścicieli Sanic z lat 1517-1521. W 1517 r. jedną hamernię kupił od rady miejskiej Zgorzelca Andrzej Zeidler, który oprócz kuźnicy nabył także dwa kawałki pola i staw kuźniczy. W 1519 r. rada miejska sprzedała drugą hamernię wraz z dwoma stawami, łąkami i polem uprawnym Janowi Asmannowi, przedstawicielowi rodziny hutników znanej między Nysą Łużycką a Kwisą. Ostatnim potwierdzonym w źródłach sanickim mistrzem kuźniczym jest niejaki Michał Rücker, wymieniany w 1688 r. Produkcji żelaza zaniechano przypuszczalnie na przełomie XVII i XVIII w. Później w miejscu zamkniętej hamernii powstała we wsi papiernia, która w 1865 r. zatrudniała 5 pracowników. W roku 1866 sanicką papiernię przejęła firma Kade z Żar. Zakład został powiększony i zaopatrzony w maszynę parową. Produkowana tutaj tektura szlachetna (preszpan) znajdowała zastosowanie w drukarniach, wykorzystywano ją także do pakowania nabojów. Przed I wojną światową zakład zatrudniał 200 pracowników i wysyłał tekturę nawet do „krajów zamorskich”. Na rozwój fabryki bardzo korzystnie wpłynęło uruchomienie w 1908 r. linii kolejowej Horka-Przewóz, która przebiegała zachodnim krańcem wsi. W XIX stuleciu Sanice znane były również z produkcji piwa oraz dziegciu.

W lutym 1945 r. dotarły tu oddziały radzieckie i wieś znalazła się na linii frontu. W skutek działań wojennych znaczna część zabudowy Sanic uległa zniszczeniu. W kwietniu 1945 r. rozlokowały się tu początkowo oddziały 7 DP II Armii Wojska Polskiego. W nocy z 14 na 15 kwietnia tuż przed forsowaniem Nysy Łużyckiej na odcinku Sanice-Dobrzyń zluzowali ją żołnierze 10. DP. Pobyt polskich żołnierzy wiosną 1945 r. przypomina tablica pamiątkowa, którą odsłonięto w 1962 r. Wiosną 1946 r. przybyli tutaj pierwsi polscy osadnicy pochodzący z Kresów Wschodnich. W 1948 r. we wsi osiedlili się również repatrianci z obszaru wschodniej Słowacji. W Sanicach prowadzono dla nich specjalne kursy repolonizacyjne.

Opracowano na podstawie:  Waldemar Bena, Dzieje Puszczy Zgorzelecko-Osiecznickiej, Zgorzelec 2012.

Theme by Danetsoft and Danang Probo Sayekti inspired by Maksimer